23. mei, 2014

Familiedrama op zee

Mijn overgrootmoeder kwam van Kinnum op Terschelling. Als jong meisje trok ze naar het vasteland, kwam terecht in Hoogwoud en trouwde daar met mijn overgrootvader.
Mijn grootmoeder vertelde dat ze op Terschelling haar moeders familie wel eens bezocht. Dat was toen een heel eind varen vanuit Noord-Holland. De Afsluitdijk bestond nog niet, IJsselmeer en Waddenzee vormden nog één geheel: de Zuiderzee. Oma’s grootvader haalde haar op in de haven met zijn wagen. Naast de merrie, die de wagen trok, liep haar veulen mee – zoals je dat we ziet op oude ansichten van Terschelling.

Oma’s grootouders – Gerrit Lieuwen en Trijntje Schaap – waren neef en nicht. Dat kwam op Terschelling vaker voor: de huwelijksmarkt was beperkt. De moeder van Gerrit was Gertje Doeksen, haar 14 jaar ouder zuster Sieke was de moeder van Trijntje.
Tijdens een bezoek aan het eiland vond ik op het kerkhof van Midsland de graven van verscheidene familieleden. Ook het graf van mijn betovergrootouders was daarbij, net links van de zuidelijke ingang van de kerk. Van hun wederzijdse ouders heb ik geen graf kunnen ontdekken. Pas later hoorde ik dat dit, wat Gerrits vader betreft, niet zo gek was. Hij is niet op Terschelling begraven.

Cornelis Gerrits Lieuwen, geboren in 1827, was zeeman. Veel eilanders, ook binnen de familie Lieuwen, gingen hem daar in voor en nog velen zouden hem navolgen. Cornelis was stuurman op de Havannah Packet, een schoener die in september 1853 op weg was van Cuba naar Amsterdam. Veel bijzonderheden over het schip heb ik niet kunnen vinden. Oorspronkelijk had het een andere naam: Anna Elisabeth. Als gezagvoerder staat H.J. de Boer te boek, maar ik weet niet of hij dat in 1853 ook was. De rederij was F. Smelt en zonen uit Amsterdam. De Havannah Packet is in 1870 uit de vaart genomen.

Was Cornelis Lieuwen al ziek toen het schip van Cuba vertrok? Is er een ongeluk gebeurd? Ik weet het niet. Op 1 oktober, ’s morgens om 4 uur, overleed hij aan boord van zijn schip, 26 jaar oud. Volgens de overlijdensakte vond hij zijn einde op 28°30’ NB en 74°15’ WL. Dat is ergens ten noordoosten van de Bahama’s. Het schip was dus nog niet zo lang onderweg. Vermoedelijk is het door Straat Florida gevaren en heeft het toen koers gezet naar het oosten, de oceaan op.
We kunnen er van uitgaan dat mijn voorvader diezelfde dag nog een zeemansbegrafenis heeft gekregen, en dat zijn gebeente dus al meer dan anderhalve eeuw op de bodem van de Atlantische Oceaan rust.
De overlijdensakte is gedateerd op 15 februari 1854. Het heeft dus meer dan 4 maanden geduurd voor zijn vrouw Gertje hoorde dat ze weduwe was – en alleen stond in de zorg voor de vierjarige Gerrit en de kleine Trijntje, die in juli 1853 was geboren.

Ongetwijfeld is ze in die moeilijke tijd geholpen door familie. Haar moeder was al overleden toen Gertje pas 9 jaar was. Maar haar schoonouders, Gerrit Lieuwen en Aaltje Brandenburg leefden nog. En wellicht is haar zoon regelmatig opgevangen in het gezin van zijn tante Sieke, die getrouwd was met Cornelis Jacobs Schaap. Zij hadden slechts twee kinderen (Cornelis en nog een Trijntje), dus dat zal geen probleem geweest zijn.
Kon Gerrit het toen al goed met zijn even oude nichtje vinden? We weten het niet – we kunnen het aan niemand vragen. In elk geval trouwden ze in 1869, toen ze allebei net 20 waren.
Ze kregen 10 kinderen, van wie er in elk geval 4 en vermoedelijk 6 de volwassen leeftijd bereikten.
In hun namen zie je hun voorouders terug: mijn overgrootmoeder heette Sieke, haar zussen Martje (tante Mart) en Cornelia (tante Cor), haar broer Wybrand (oom Wyb). Van hen trouwden alleen Sieke en Cornelia en kregen nageslacht. Twee zusters zouden (dat heb ik wel eens van mijn oma gehoord) naar Amerika zijn geëmigreerd. Van Gertje Lieuwen heb ik ontdekt dat ze in 1908 met de “Noordam” op Ellis Island aankwam. Die andere zuster zou dan Trijntje geweest moeten zijn.

De Lieuwens werden overigens aardig oud. Gerrit werd 90, Sieke 93 en haar dochter, mijn oma, 105. Eén neef van mijn oma leeft nog (voor zover ik weet) en woont, hoogbejaard, nog altijd op Terschelling. Zou zijn grootvader, die overleed toen hij 11 jaar was, hem wel eens iets hebben verteld over de dood van zijn overgrootvader?
Gerrit Lieuwen leefde niet zo lang en zijn dood was een tragische gebeurtenis. Eén van de vele kleine drama’s uit de geschiedenis van gewone mensen, waar na zoveel jaren weinig meer van terug te vinden is dan een verre echo.