21. jan, 2015

Ridders en schoolmeesters

In “Ridders en jonkvrouwen” vertelde ik iets over de von Dorgelohes en de von Pennethes, verre voorouders die in de Middeleeuwen in hun kastelen in Nedersaksen (Duitsland) woonden en in die streek (o.a. in Cloppenburg, Münster en Osnabrück) veel openbare ambten bekleedden.

Vanaf omstreeks 1600 is in mijn stamboom alleen nog sprake van “Dörgelohe” en “Dorgelo”. Ik vroeg me dan ook af: waar is nu eigenlijk het “von” gebleven? Hoe werden de ridders gewone burgers en hoe kwamen ze in Nederland terecht? Hier het beloofde vervolg.

Het predicaat “von” werd in Duitsland sinds 1630 toegekend bij het verlenen van adeldom. Vóór die tijd duidde het meestal aan dat de drager van het predicaat de eigenaar van een riddergoed was. De Duitse adel (die overigens officieel in 1919 is afgeschaft) gebruikt het nog steeds, maar dat zou in vroegere tijden niet meer mogelijk zijn geweest. Een tak van de familie die niets meer te maken had met het genoemde kasteel, dorp of gebied liet het “von” na verloop van tijd vaak weg uit hun naam.

Dat lijkt ook het geval geweest te zijn bij de Dorgelo’s. In de 16e eeuw, de eeuw van de hervorming, splitste de familie zich in een katholieke en een protestantse tak. Het landgoed in Dörrieloh werd later verkocht door een vertegenwoordiger van de katholieke tak.
Als gevolg van de vernietiging van het Kerkarchief in Weyhe in 1776 is de geschiedenis van de protestantse lijn van de Dorgelos moeilijk te reconstrueren. Kennelijk zijn zij weggetrokken uit de streek en hebben het “von” laten vallen. Feit is dat de naam Dorgeloh op dit moment nog regelmatig voorkomt in het vroegere graafschap Hoya. Dorgelohs uit de regio Bremen emigreerden naar Nederland in de 17e eeuw.
Lüder Dörgelohe werd rond 1605 geboren en is mogelijk naar Bremen gegaan tijdens de Dertigjarige Oorlog (1618-1648), toen achtereenvolgens Deense en Zweedse legers het graafschap Hoya bezet hielden. Met zijn vrouw Metke woonde hij in elk geval in Bremen, waar in de St. Stephanuskerk (zie foto) op 7 februari 1644 zijn zoon Dierich Dorgeloh is gedoopt.
Dierich zien we terug als Dirk Dorgelo (ook wel “van Bremen” genoemd), schoolmeester te Ancum gemeente Dalfsen (Overijssel). Wellicht speelde de relatieve welvaart in de Nederlanden een rol bij zijn emigratie; de Duitse landen zijn de verwoestingen uit de Dertigjarige Oorlog maar met moeite te boven gekomen. Als Hanzestad had Bremen vele handelscontacten met de Nederlandse Hanzesteden in Overijssel. De taal zal geen moeilijkheden hebben veroorzaakt, daar het Overijssels dialect veel gelijkenis vertoont met Nedersaksische. En de afstand was niet groot.
Ook Dirks zoon Gerrit was overigens schoolmeester.

Een aardig verhaal tot slot. Eén van de katholieke takken van de von Dorgelo’s raakte het “von” kwijt op een heel andere manier. Friedrich von Dorgelo (1641-1720) trouwde, nadat zijn eerste vrouw was overleden, met zijn kokkin. Dat was niet verboden, en misschien heel romantisch, maar zo’n mesalliance werd door de adel doorgaans niet op prijs gesteld. Het inleveren van het "von" zou dan ook de prijs zijn die Friedrichs kinderen hiervoor hebben betaald.

En voor wie meer informatie wil noem ik nogmaals de twee websites: een pagina op de Duitstalige Wikipedia wordt het geslacht beschreven en de familiesite.