19. feb, 2015

De Zuiderkerk

Kortgeleden moest ik voor een afspraak in Amsterdam zijn. Het gesprek vond plaats in de Ysbreeker, een café-restaurant annex werkplek voor zzp’ers aan de Weesperzijde. De naam is ontleend aan de ijsbreker die er van 1702 tot rond 1860 voor de deur lag om het water van de Amstel ijsvrij te houden. De Ysbreeker heeft zo zijn eigen geschiedenis: in het begin van de 20ste eeuw was het café een ontmoetingsplek voor artiesten en politici. Direct na de oorlog vervulde het dezelfde functie voor ex-onderduikers en mensen die in de kampen hadden gezeten. Voor de oorlog had het café veel joodse bezoekers gehad…..
Meer recent bood de Ysbreeker plaats aan het televisieprogramma “Hier is: Adriaan van Dis”. Maar over de Ysbreeker wil ik het nu niet hebben.

Tegen half één ’s middags was het gesprek afgelopen en ik besloot in het centrum een broodje te gaan eten. Ik ging één halte terug met de metro, naar het Waterlooplein, en liep vanaf daar richting Rokin/Kalverstraat. Daarbij kwam ik langs de Zuiderkerk.
Ik was daar verschillende keren geweest toen ik bij Ymere werkte. Het kerkgebouw fungeerde namelijk van 1992 tot en met 2010 als informatiecentrum van de Dienst Ruimtelijke Ordening van de gemeente. Ik vond het altijd al een mooie kerk en nam er een foto van met mijn mobieltje. Terwijl ik even later van een broodje pastrami zat te genieten, zette ik de foto op Facebook.

De avond na dit geslaagde dagje Amsterdam zag ik toevallig nóg een plaatje van de Zuiderkerk. Tja, en hoe werkt dat met toeval? Je kunt er in geloven of niet, maar toch moet je er iets mee (het principe van de betekenisvolle synchroniteit, zoek het maar op bij Carl Gustav Jung). Dus zocht ik eens wat informatie op over de kerk.
Die is toch meer bijzonder dan ik dacht.

Ten eerste is de Zuiderkerk de eerste als zodanig ontworpen protestantse kerk van Amsterdam. De protestanten hadden weliswaar de katholieke kerken overgenomen, maar omdat zich in de laatste helft van de zestiende eeuw veel protestantse vluchtelingen uit Antwerpen in Amsterdam vestigden, werden de oude kerken te krap. Nieuwbouw was dus noodzakelijk.
De kerk is gebouwd in renaissancestijl tussen 1608 en 1614 naar een ontwerp van Hendrick de Keyser. De Keyser is ook bekend van twee spraakmakende ontwerpen in (over toeval gesproken!) mijn eigen stad Delft, namelijk het stadhuis (het oude brandde in 1618 af) en het praalgraf van Willem van Oranje in de Nieuwe Kerk.
Nieuw aan de Zuiderkerk was dat ze niet zoals katholieke kerken op het oosten is georiënteerd, maar gebouwd is langs de noord-zuidas. 
Toen Hendrick de Keyser in overleed, werd hij (net als veel van zijn plaatsgenoten in de Gouden Eeuw) in de Zuiderkerk begraven.

De Zuiderkerk is al heel lang, vanaf 1929, niet meer in gebruik voor kerkdiensten – dat gebeurde pas weer (maar wel eenmalig) ter gelegenheid van het 400 jarig jubileum van de toren in 2014.
Het kerkbezoek in Amsterdam liep al in de 19e eeuw sterk terug. Na 1929 gebruikte men de kerk als opslagplaats.
Net als bij de Ysbreeker moet ik ook bij de Zuiderkerk de Tweede Wereldoorlog vermelden, want tijdens de Hongerwinter fungeerde de kerk als mortuarium voor de vele overledenen.
Vanaf de jaren ’60 werd de kerk gebruikt door de gemeente Amsterdam, die hem ook liet restaureren – hoognodig, want het gebouw verkeerde in slechte staat.

Vanwege bezuinigingen stootte de gemeente de Zuiderkerk in 2010 af. In 2011 zou het Nationaal Historisch Museum de kerk voor een periode van vijf jaar huren als expositie- en kantoorruimte. Helaas: het museum werd na korte tijd opgeheven wegens bezuinigingen. Sindsdien wordt de kerk verhuurd voor bijeenkomsten.
Een beetje een saai en alledaags einde, vind ik, voor een kerk met zo’n rijke historie. Wil je meer weten over de geschiedenis van de Zuiderkerk? Er is genoeg over te vinden. Een voorbeeld vind je hier. En de kerk heeft ook haar eigen website.