26. aug, 2016

Bommenede en Bakendorp

Nee, dit zijn geen plaatsnamen uit een gedicht van Annie M.G. Schmidt. Het zijn verdronken steden of dorpen in Zeeland. Ze lagen vroeger op Zeeuws-Vlaanderen of een van de Zeeuwse eilanden, hadden een haven, een of meer kerken en er woonden mensen.

Het “Verdronken Land van Saeftinge” staat nog als zodanig op de kaart en komt velen vast wel bekend voor. Maar daarnaast omvat Zeeland op zijn minst 120 verdronken kerkdorpen en stadjes, naast vele tientallen verdronken buurtschappen en kleinere dorpen. Alleen door sporen in het landschap, archeologische vondsten en archiefmateriaal leven zij voort in onze herinnering. Ze zijn weggevaagd door het water, vaak bij een stormvloed.

Ik kom hierop omdat ik kortgeleden in Zierikzee was en daar het Stadhuismuseum bezocht.
Het is niet bij iedereen bekend, maar deze oude stad heeft een prachtig, deels middeleeuws stadscentrum met straatjes, pleintjes, heel veel oude huizen, kerken, torens en verdedigingswerken. De meest opvallende toren is wel het sierlijke torentje van het oude stadhuis. Daar is het museum gevestigd.

Het museum is een bezoek waard. Het toont de rijkdom van een door handel en zeevaart rijk geworden stad. Het is ook een modern museum met een goed leesbare gids, een filmzaal en veel interactiviteit. In een kamer, die gewijd was aan de overstromingen die Zeeland altijd weer teisterden, vond ik twee zilveren avondmaalsbekers. Ze zijn in bruikleen van een museum in Liverpool en nu in Zierikzee te zien, omdat ze afkomstig zijn uit de kerk van Bommenede, een verdronken stad aan de noordkant van Schouwen-Duiveland.

Bommenede was een van de vier eilanden waaruit Schouwen-Duiveland is ontstaan. Deze eilanden zijn altijd geteisterd geweest door winterstormen. Soms lukte het niet om het land te behouden en moest een polder opgegeven worden.  Dat overkwam Bommenede. In 1682 spoelde de havensluis weg, de huizen gingen verloren en de mensen moesten vluchten. Nog jarenlang heeft de kerk van het ondergelopen Bommenede te midden van de golven als een baken in zee gestaan, maar voordat zij definitief verdween is een aantal voorwerpen door de kerkvoogden gered. Daar zaten ook de in 1651 in Dordrecht vervaardigde avondmaalsbekers bij.

Wat er tussen 1682 en het eind van de 19e eeuw met de bekers is gebeurd, weet niemand precies. In 1870 werden ze nog tentoongesteld in het stadhuis van Middelburg. Enkele tientallen jaren later waren ze in elk geval in Engeland. De welgestelde Lord Wavertree hield zich onder meer intensief bezig met de paardensport. His Lordship had de gewoonte zijn prijzengeld om te ruilen voor antieke zilveren voorwerpen. Dat gebeurde ook met de bekers uit Bommenede. Ze werden van inscripties voorzien, waaruit de originele prijs bleek. Die blijkt in beide gevallen gewonnen te zijn in 1888.

Zo komt er af en toe nog iets van de verdronken dorpen en steden naar boven.

Het middeleeuwse Bakendorp, dat in 1530 door een stormvloed vernield werd, leeft alleen de naam voort in het gelijknamige, langs de dijk gelegen gehucht. De enige overgebleven sporen van het dorp in het landschap zijn na herbedijking verdwenen. In de kerk van Hoedekenskerke vind je nog een grafsteen van een priester van Bakendorp.

Het laatste restant van Reimerswaal, dat in 1374 stadsrechten kreeg, verdronk definitief aan het begin van de 18e eeuw. In 1970 werd Reimerswaal herboren als naam voor de nieuwe gemeente die ontstond na de fusie van Krabbendijke, Kruiningen, Rilland-Bath, Waarde en Yerseke.

Zeeland is sinds de laatste stormvloed die het gebied teisterde, in 1953, wezenlijk veranderd. In de jaren ’50 waren onder meer Noord-Beveland, Schouwen-Duiveland en het Zuid-Hollandse Goeree-Overflakkee nog steeds echte eilanden, die alleen per boot bereikbaar waren. Honderden jaren lang is het niet anders geweest. Nu rijden we met de auto in een uurtje van Delft naar Zierikzee. Zeeuws Vlaanderen, het enige gebied in de provincie waar je tot voor kort alleen met de veerpont of via België kon komen, is nu snel te bereiken via een tunnel onder de Westerschelde. De verdronken steden kunnen we niet meer bezoeken, ook niet per auto. Maar de rest van Zeeland is, na eeuwenlang worstelen met het water, nu definitief boven gekomen.